Een onbeperkte Mudaraba, in het Arabisch mudaraba mutlaqa, is een kapitaalvennootschap waarin de ene partij het kapitaal inbrengt en de andere, de mudarib, het beheert met een open mandaat. De beheerder kiest sectoren, activa en tegenpartijen naar eigen oordeel, binnen de sharia en het handelsgebruik. De winst wordt verdeeld volgens een vooraf vastgelegd percentage; een financieel verlies komt voor rekening van de kapitaalverschaffer, terwijl de beheerder alleen zijn arbeid kwijt is.
Hoe een onbeperkte Mudaraba tot stand komt
Een onbeperkte Mudaraba begint met een aanbod van de kapitaalverschaffer en de aanvaarding door de beheerder. Het kapitaal moet een bekend bedrag zijn, doorgaans in geld, en het moet daadwerkelijk aan de beheerder worden overgedragen, zodat hij er vrij over kan beschikken. Een louter voornemen om later te beleggen is niet genoeg om de samenwerking te laten ontstaan.
Het woord mutlaqa betekent onvoorwaardelijk: de overeenkomst noemt geen sector, geen actief en geen tegenpartij. Wel moet de winstverdeling erin staan, uitgedrukt als percentage van de winst, bijvoorbeeld 70:30, en nooit als vast bedrag of als percentage van het kapitaal. Een clausule die de beheerder een bepaald bedrag toezegt, zou van de afspraak een lening met een rendement maken.
Veel rechtsgeleerden voegen eraan toe dat de overeenkomst de looptijd of de manier van beëindigen hoort te vermelden, ook al zijn rekeningen van onbepaalde duur in de praktijk toegestaan. Een open mandaat zonder uitstapregel laat beide partijen in het ongewisse over het moment waarop de winst wordt berekend en het kapitaal mag worden teruggevraagd.
Ruime vrijheid, maar niet onbegrensd: de grenzen van de onbeperkte Mudaraba
Ook zonder schriftelijke beperkingen blijft de mudarib gebonden aan de sharia en aan handelsgebruiken. Hij mag geen verboden activiteit financieren, niet op abnormale wijze op krediet verkopen en het fonds niet betrekken bij een transactie die geen voorzichtige beheerder zou aangaan.
Handelingen die nog steeds toestemming van de investeerder vereisen
Volgens meerdere scholen mag de beheerder het geld van het fonds niet uitlenen, weggeven of zonder uitdrukkelijke toestemming aan een tweede mudarib toevertrouwen. Een formule als handel zoals je goeddunkt verruimt zijn bevoegdheden, maar dekt die handelingen niet automatisch.
De gemeenschappelijke pool als hart van het bankmodel
In een islamitische bank wordt het geld van duizenden houders van beleggingsrekeningen samengebracht in een of meer pools. Als mudarib zet de bank het uit in uiteenlopende financieringen en elke rekening krijgt een deel van het totale resultaat naar rato van haar saldo.
Eigen middelen van de bank vermengen met die van spaarders
Vaak belegt de bank ook haar eigen vermogen en saldi van betaalrekeningen in dezelfde pool. De bruto-opbrengst wordt dan over deze bronnen verdeeld volgens hun gemiddelde gewicht, voordat op het deel van de beleggers de afgesproken Mudaraba-verhouding wordt toegepast.
Winst en verlies bij de onbeperkte Mudaraba
Bij de onbeperkte Mudaraba bestaat winst pas nadat het kapitaal volledig is hersteld. Begint een pool met 100 miljoen en eindigt het jaar na kosten op 104 miljoen, dan bedraagt de winst 4 miljoen; bij een verhouding van 70:30 ontvangen de beleggers 2,8 miljoen en de beheerder 1,2 miljoen. Zou de pool op 98 miljoen zijn geëindigd, dan was er niets te verdelen en droegen de beleggers het verlies van 2 miljoen.
Betalingen tijdens de looptijd van een Mudaraba mutlaqa zijn voorlopig. Ze worden bij de vereffening van de rekening verrekend met het eindresultaat, zodat een beheerder die vroeg winst opnam die terugbetaalt als een later verlies het kapitaal aantast. Daarom bewijst een uitkering in een goed kwartaal niet dat het jaar goed is afgelopen.
De beheerder van een onbeperkte Mudaraba is niet zonder risico. Hij ontvangt niets als er geen winst ontstaat en verliest zijn tijd en werk. Een verlies dat voortkomt uit zijn opzet, nalatigheid of schending van het mandaat komt echter persoonlijk voor zijn rekening; alleen dan staat de mudarib in voor het kapitaal.
De winst voor beleggingsrekeningen berekenen
Men vertrekt van de opbrengst van de activa in de pool, trekt toegestane directe kosten af, zondert het deel van de beleggingsrekeningen af en de bank neemt haar mudarib-aandeel. De rest wordt verdeeld met wegingen die rekening houden met bedrag en looptijd van elk deposito.
Reserves voor winstegalisatie
Om al te schommelende rendementen te vermijden, kan de bank vóór de verdeling een reserve uit de opbrengst aanleggen en die in zwakke jaren vrijgeven. Het contract moet dit voorzien, omdat beleggers zo tijdelijk een deel van hun winst niet ontvangen.
Reserve voor beleggingsrisico: van wie is ze?
Een tweede reserve, uitsluitend gevoed uit het deel van de beleggers na aftrek van het bankaandeel, dient om toekomstige verliezen op te vangen. Ze behoort toe aan de rekeninghouders, niet aan de bank, en wat ermee gebeurt bij sluiting van de pool moet vastliggen.
Verschoven commercieel risico eenvoudig uitgelegd
Als het rendement van de pool onder dat van concurrenten of marktrentes zakt, kan de bank afzien van een deel van haar mudarib-aandeel om klanten te behouden. Ze neemt dan een risico op zich dat juridisch nooit het hare was.
Een rekening met open mandaat beheren in de tijd
Nieuw geld komt bij een onbeperkte Mudaraba niet altijd aan het begin binnen. Banken die een onbeperkte beleggingsrekening aanbieden, accepteren meestal stortingen en opnames tijdens de looptijd en wegen elk saldo naar het aantal dagen dat het in de pool bleef. Een storting twee weken voor de afsluitdatum levert dus slechts een klein deel op van wat hetzelfde bedrag over de volledige periode had opgebracht.
In een onbeperkte Mudaraba draagt de beheerder zijn eigen bedrijfskosten, zoals personeel, kantoren en systemen. Volgens de AAOIFI-benadering mogen alleen uitgaven die rechtstreeks uit de beleggingen voortvloeien aan de pool worden aangerekend, terwijl de algemene kosten van de mudarib bij de bank blijven. Controleer of de rekeningvoorwaarden vermelden welke directe kosten worden afgetrokken voordat het percentage wordt toegepast.
Vervroegd opnemen bij een Mudaraba mutlaqa vraagt bijzondere aandacht. Omdat de winst pas bij het sluiten van de periode vaststaat, betalen overeenkomsten op vervroegd opgenomen geld vaak een verminderd aandeel of helemaal geen winst. Vraag of een opzegtermijn geldt en hoe de bank omgaat met het deel van de activa uit de pool dat moet worden verkocht om de opname te financieren.
Waarom toezichthouders deze egalisatie volgen
Als rendementen altijd stabiel lijken, kunnen spaarders denken dat hun kapitaal gegarandeerd is. Prudentiële toezichthouders eisen daarom duidelijke informatie over de reserves, het uitkeringsbeleid en het feit dat verliezen van de pool de hoofdsom kunnen verminderen.
Kapitaalvereisten en het risicodeel dat de bank draagt
Activa die met onbeperkte beleggingsrekeningen zijn gefinancierd, wegen in beginsel niet op het eigen vermogen van de bank. Ondersteunt zij de rendementen echter geregeld, dan kan de toezichthouder haar een deel van dat risico toerekenen bij de berekening van haar solvabiliteitsratio.
Wat de rekeninghouder werkelijk in handen heeft
De houder van een vrije rekening kiest financieringen noch sectoren en vertrouwt op het beleid van de bank en haar shariacomité. Zijn hefbomen beperken zich tot de beleggingsduur, de keuze tussen aangeboden pools en de beslissing om zijn geld op te nemen.
Vragen vóór het openen van zo'n rekening
Vraag naar de toegepaste verdeelsleutel, de historische rendementen, of er reserves zijn en hoe groot, de voorwaarden voor vervroegde opname en hoe een verlies zou worden doorberekend. Over de uiteindelijke conformiteit van het product beslist het shariacomité van de instelling.
Afschriften van een vrije Mudaraba lezen
Het afschrift van een onbeperkte beleggingsrekening hoort het beginsaldo, stortingen, opnames, het gewogen gemiddelde saldo en de bijgeschreven winst te tonen, samen met het in die periode toegepaste percentage. Een rapport op poolniveau voegt daar de samenstelling van de activa, de bruto-opbrengst, de aangerekende kosten en de bedragen die naar of uit reserves gingen aan toe.
Een nuttige gewoonte bij een vrije Mudaraba is het bijgeschreven percentage te vergelijken met het brutorendement van de pool. Een groot verschil kan voortkomen uit het aandeel van de mudarib, uit gevormde reserves of uit steun van de bank vanuit haar eigen aandeel. Niets daarvan is op zich verkeerd, maar alles moet voor de rekeninghouder zichtbaar zijn en in de productdocumenten worden uitgelegd.
Zie een eerder rendement van een open mandaat als informatie en niet als belofte. Bij een onbeperkte Mudaraba mag niemand het kapitaal of een minimumwinst toezeggen, en reclame die dat suggereert verdient een schriftelijke vraag aan de instelling voordat er geld wordt vastgelegd.
Bekijk de hele rubriek ‘Islamitische financiële contracten’ →
