Sadaqa is elke vrijwillige gift zonder tegenprestatie om anderen te helpen of het algemeen belang te dienen, zonder opgelegd bedrag, drempel of datum, in tegenstelling tot Zakat, een verplichte heffing met nauwkeurig bepaalde regels en ontvangers. Ze kan bestaan uit geld, goederen, tijd of vaardigheden, en haar waarde in de islamitische ethiek berust op de oprechtheid van de bedoeling en de geoorloofde herkomst van wat wordt gegeven.
Wat wel en niet als Sadaqa telt
Meestal worden drie voorwaarden genoemd. De gever moet met een oprechte bedoeling handelen en niets van de ontvanger verwachten; het geld moet uit geoorloofde inkomsten komen, want een gift kan geen inkomen witwassen dat elders had moeten worden besteed; en de gift moet werkelijk zijn, dus de ontvanger krijgt haar echt en niet slechts als belofte. Een betaling om een gunst, een opdracht of een goede naam te verkrijgen is een transactie, geen Sadaqa.
Volgens de overlevering gaan de naasten van de gever voor. Een behoeftige verwant helpen telt als vrijwillige liefdadigheid en versterkt tegelijk de familiebanden, daarom raden rechtsgeleerden vaak aan eerst naar ouders, kinderen, broers, zussen en buren te kijken en pas daarna naar instellingen. Geven binnen de familie vervangt de Zakat-plicht niet, die een eigen kring van ontvangers heeft.
De kwaliteit van wat wordt gegeven telt even zwaar als het bedrag. Het is niet fraai om spullen door te geven die men zelf niet zou aannemen, en evenmin om zo te geven dat de ontvanger wordt vernederd. Een bescheiden, regelmatige gift te goeder trouw wordt in de overlevering geprezen boven een grote eenmalige gift voor de show.
Een vrije gift zonder tarief of vaste ontvanger
De gever kiest bedrag, moment en doel: een aangeboden maaltijd, een betaalde ziekenhuisrekening, een bijdrage aan een school. Het woord komt van de wortel sidq, oprechtheid, omdat de daad de rechtschapenheid van de gever hoort te getuigen.
Zakat tegenover Sadaqa: becijferde plicht tegenover vrije vrijgevigheid
Zakat geldt elk jaar voor spaargeld boven de nisab, tegen twee en een half procent op goud, zilver en geld, en komt toe aan acht groepen ontvangers. Sadaqa kent geen drempel of tarief en mag ook niet-moslims helpen.
Sadaqa Jariya, een weldaad die blijft opbrengen
Een hadith noemt drie werken waarvan de beloning de gever overleeft, waaronder de doorlopende gift. Een put graven, een bibliotheek financieren of fruitbomen planten zijn klassieke voorbeelden, en het idee inspireert rechtstreeks de financiering van duurzame sociale voorzieningen.
Van eenmalige gift naar eeuwigdurende Waqf
Een Waqf legt een goed vast, grond, een gebouw of een geldsom, zodat alleen de opbrengst een doel dient. Het is de meest gestructureerde vorm van Sadaqa Jariya: ziekenhuizen, universiteiten en fonteinen werden zo eeuwenlang gefinancierd in de islamitische wereld.
Praktische manieren om vandaag Sadaqa te geven
Vrijwillige liefdadigheid hangt niet meer af van iemand op straat tegenkomen. Veel gevers stellen een maandelijkse doorlopende opdracht in aan een geregistreerde organisatie, die de gift over het jaar spreidt en de gewoonte langer dan één seizoen levend houdt. Anderen geven via werkgeversprogramma's waarbij een kleine inhouding op het loon wordt aangevuld of eenvoudig doorgestort naar het gekozen doel.
Wie een blijvend effect zoekt, kijkt naar een Sadaqa Jariya-project: een put, een klaslokaal, een kliniek, een boomgaard waarvan de oogst gezinnen voedt. Vraag vooraf wie het object bezit, wie na de opening het onderhoud betaalt en wat er gebeurt als het project niet kan worden voltooid. Een put die opdroogt door gebrek aan herstel levert weinig op van de blijvende beloning waarop de gever hoopte.
Rechtstreeks geven blijft toegestaan en is vaak het efficiëntst, mits de gever de situatie van de geholpen persoon kent. Een organisatie kan echter behoeften nagaan, dubbele hulp aan hetzelfde gezin voorkomen en plaatsen bereiken die de gever niet kan bezoeken; daarom combineren velen beide wegen.
Waarom islamitische banken Sadaqa- en liefdadigheidsrekeningen beheren
Islamitische banken houden vaak een apart liefdadigheidsfonds aan, gevoed door inkomsten die ze niet mogen behouden. De rekening staat onder toezicht van het sharia-comité en de uitbetalingen worden in het jaarverslag gepubliceerd, los van het resultaat van de bank.
Niet-conform inkomen zuiveren door te geven
Bezit een fonds of belegger aandelen in bedrijven die een klein deel van hun omzet uit verboden activiteiten halen, dan gaat het overeenkomstige deel van de dividenden naar goede doelen. Deze zuiveringsgift levert de gever geen verdienste op: hij ontdoet zich van onrechtmatig inkomen.
Boetes voor laattijdige betaling naar goede doelen
Om een klant te ontmoedigen die zonder geldige reden te laat betaalt, kan het contract een bedrag voor liefdadigheid voorzien. De bank boekt het niet als inkomen; volgens AAOIFI-standaarden mag ze alleen haar werkelijke invorderingskosten aftrekken.
Sadaqa en renteloze lening: twee solidaire instrumenten die elkaar aanvullen
Een solidariteitsfonds kan giften en renteloze leningen combineren: Sadaqa dekt werkingskosten en verliezen, terwijl Qard Hassan hetzelfde kapitaal meermaals laat uitlenen. Deze opzet steunt in het bijzonder kleine micro-ondernemers die geen toegang hebben tot bankkrediet.
Bestuur van Sadaqa-fondsen: wie controleert het geld
Een liefdadigheidsfonds van een islamitische bank of stichting hoort vooraf schriftelijke regels te hebben: welke giften het aanvaardt, welke doelen het steunt, wie elke uitbetaling goedkeurt en hoe vaak rekeningen worden gepubliceerd. Zonder zulke regels kan zelfs een goedbedoeld fonds uitgaven betalen die nooit tot de bedoeling van de gevers behoorden.
Soms binden gevers hun gift aan één doel, bijvoorbeeld studiebeurzen, en de organisatie moet die beperking respecteren, ook als een ander doel dringender lijkt. Wordt de beperking onuitvoerbaar, dan hoort de instelling de gever of, bij gebrek daaraan, haar Sharia-toezicht te raadplegen voordat het geld een andere bestemming krijgt, en de beslissing te melden.
Leesbare verslagen tonen het opgehaalde bedrag, het aandeel voor programma's, het aandeel voor beheer en fondsenwerving en het overgedragen bedrag. Een zeer hoge overdracht verdient een vraag, want vrijwillige liefdadigheid is bedoeld om mensen in nood te bereiken en niet om lang op een rekening te blijven staan.
Hoe de Islamitische Ontwikkelingsbank sociale financiering mobiliseert
De Islamitische Ontwikkelingsbank beheert het Islamitisch Solidariteitsfonds voor Ontwikkeling, opgericht als Waqf en gewijd aan armoedebestrijding. Ze lanceerde ook het Lives and Livelihoods Fund met verschillende donoren, onder wie de Gates Foundation, voor gezondheid en landbouw.
Donatieplatforms en solidaire crowdfunding
Online platforms verzamelen Sadaqa voor concrete projecten: putten, zorg, studiebeurzen of noodhulp. Controleer voor u geeft de registratie van de organisatie, het aandeel van de beheerskosten, de traceerbaarheid van de middelen en de publicatie van gecontroleerde jaarrekeningen.
Tellen giften in natura of in vaardigheden mee?
Volgens de profetische overlevering zijn ook een glimlach, een vriendelijk woord of het weghalen van een obstakel van de weg vormen van Sadaqa. Bedrijven kunnen dus adviesuren of materiaal schenken, wat sociale financiering verder brengt dan geld alleen.
Discretie, waardigheid en fiscale kant van een gift
De Koran prijst de discrete gift die de ontvanger niet kwetst door hem aan de weldaad te herinneren. In verschillende landen levert een gift aan een erkende instelling een belastingvoordeel op; vraag de organisatie vooraf welk attest ze uitreikt.
Vragen voordat u kiest waar uw Sadaqa heen gaat
Geven is een persoonlijke daad, maar enkele controles beschermen zowel de gever als de mensen die hij wil helpen:
- Is de organisatie wettelijk geregistreerd en publiceert ze gecontroleerde jaarrekeningen?
- Welk percentage van een gift bereikt het programma en wat betaalt het beheer?
- Kan de gift worden beperkt tot een doel, een land of een groep begunstigden?
- Houdt de organisatie Zakat-gelden en Sadaqa-gelden in haar boekhouding gescheiden?
- Wordt een bewijs van gift uitgereikt en geldt het fiscaal waar u woont?
- Rapporteert ze over resultaten met cijfers of foto's van voltooide projecten?
Bewaar de antwoorden bij uw administratie. Zo is het gemakkelijker een gift te vernieuwen bij een betrouwbare instelling en te stoppen met steun aan een organisatie die vaag antwoordt.
Aanbieders van deze diensten
- Islamic Relief Nederland : De organisatie legt Sadaqah Jarijah uit als doorlopende liefdadigheid en toont de projecten die ermee worden gefinancierd.
Bekijk de hele rubriek ‘Islamitische financiële contracten’ →
