Zakat is de verplichte religieuze afdracht van doorgaans 2,5% per maanjaar die elke moslim met in aanmerking komend vermogen boven een minimumgrens, de nisab, betaalt aan in de Koran vastgelegde groepen ontvangers, onder wie armen en mensen met schulden. Zakat al-mal, de zakat op vermogen, verschilt van de zakat al-fitr aan het einde van ramadan. Ze wordt berekend over het nettovermogen dat een jaar in bezit is.
Zakat berekenen in vier stappen
Wie zijn zakat wil berekenen, volgt vier stappen. Eerst maakt hij een overzicht van alle bezittingen die onder de grondslag vallen: contant geld, banktegoeden, goud en zilver, handelsvoorraad en inbare vorderingen. Daarna trekt hij de schulden af die op korte termijn opeisbaar zijn. Het resultaat is het nettovermogen waarover de zakat wordt berekend.
In de derde stap vergelijkt hij dat bedrag met de nisab. Ligt het eronder, dan is er geen zakat verschuldigd. Ligt het erboven, dan betaalt hij 2,5 procent over het hele bedrag, niet alleen over het deel boven de drempel. Een rekenvoorbeeld: bij een nettovermogen van 12.000 euro op de peildatum is de zakat 300 euro, als de nisab ruim lager ligt.
Waarom is zakat verplicht en niet vrijwillig?
Als derde pijler van de islam is zakat geen gift naar eigen goeddunken: ze wordt verschuldigd zodra aan drie voorwaarden is voldaan, namelijk volledige eigendom van het vermogen, een waarde boven de drempel en bezit gedurende een volledig maanjaar.
De nisab en het maanjaar van bezit
De drempel die nisab heet, komt traditioneel overeen met de waarde van 85 gram goud of 595 gram zilver. De periode, hawl genoemd, telt in maanmaanden: omdat het Hijri-jaar ongeveer elf dagen korter is, schuift de vervaldatum elk zonnejaar naar voren.
Welke bezittingen tot de grondslag behoren
Daaronder vallen goud, zilver, contanten, banktegoeden, voorraden bestemd voor verkoop, inbare vorderingen, vee en oogsten. De eigen woning, de privéauto en werkgereedschap vallen erbuiten, omdat ze gebruikt worden en niet als stilstaand vermogen worden opgepot.
2,5% toepassen op spaargeld bij een islamitische bank
Wie een volledig maanjaar omgerekend 20.000 euro op een islamitische beleggingsrekening aanhoudt, is ongeveer 500 euro verschuldigd. Uitgekeerde winst telt mee in het saldo, terwijl schulden die op korte termijn opeisbaar zijn volgens veel geleerden mogen worden afgetrokken.
Zakat op beleggingen en bedrijfsvermogen
Aandelen die men koopt om ze met winst door te verkopen, tellen mee tegen hun marktwaarde op de peildatum. Wie aandelen voor langere tijd aanhoudt voor de dividenden, volgt volgens veel geleerden een andere methode, waarbij de zakat op het aandeel van de onderneming in haar zakatplichtige activa wordt berekend. Welke methode van toepassing is, hangt af van de bedoeling bij de aankoop.
Voor ondernemers geldt zakat over de handelsvoorraad, de vorderingen en het geld in kas, verminderd met de schulden die binnen het jaar vervallen. Machines, gebouwen en voertuigen die voor eigen bedrijf worden gebruikt, vallen er niet onder. Het komt dus aan op de bestemming van het bezit en niet op de omvang.
Acht groepen ontvangers vastgelegd in de Koran
Vers 60 van soera At-Tawba noemt de armen, de behoeftigen, de inzamelaars, zij wier harten gewonnen moeten worden, het vrijkopen van gevangenen, schuldenaren, de weg van God en de gestrande reiziger. Een andere bestemming voor deze middelen is niet toegestaan.
Zakat al-fitr, de gift aan het einde van ramadan
Los van de zakat op vermogen is zakat al-fitr verschuldigd voor elk gezinslid vóór het Eid-gebed. Ze bedraagt één sa' basisvoedsel en wordt vaak omgezet in een vast bedrag dat lokale religieuze instanties elk jaar bekendmaken.
Het verschil tussen zakat, sadaqa en waqf
Sadaqa is vrijwillige liefdadigheid zonder tarief, drempel of vaste ontvangers. Een waqf legt kapitaal vast en keert alleen de opbrengst uit. Zakat is verplicht, berekend en voorbehouden aan de acht groepen, wat de inzet voor infrastructuurprojecten beperkt.
Mag ingezameld geld vóór verdeling worden belegd?
Sommige hedendaagse geleerden staan toe dat een instelling zakatgeld tijdelijk in productieve projecten voor rechthebbenden steekt, bijvoorbeeld kleine bedrijfjes die aan armen worden overgedragen. Anderen eisen snelle verdeling. Het shariacomité van de inzamelende organisatie beslist uiteindelijk.
Zakat op goud, sieraden en contant geld
Goud en zilver zijn de klassieke grondslag voor de nisab en voor de zakat. Op sieraden die een vrouw draagt, verschillen de scholen: de hanafieten rekenen zakat over de waarde, terwijl de meeste andere scholen sieraden voor persoonlijk gebruik vrijstellen. Gouden munten en baren als belegging vallen daarentegen wel onder de zakat.
Contant geld en banktegoeden volgen dezelfde logica als goud en zilver, omdat ze de functie van geld vervullen. Wie zijn geld in meerdere valuta aanhoudt, rekent alles om naar één valuta op de peildatum. Heeft men geld in een andere valuta op een buitenlandse rekening, dan telt dat mee, zelfs wanneer men het niet direct kan gebruiken.
Hoe instellingen zakat innen en herverdelen
Afhankelijk van het land gebeurt de inzameling door een overheidsdienst, een nationaal fonds, erkende verenigingen of liefdadigheidsplatforms. Goede regelingen houden registers van ontvangers bij, scheiden zakat van andere giften en publiceren gecontroleerde jaarrekeningen met de ingehouden beheerkosten.
Zakat voor vluchtelingen en ontwikkeling
In 2022 lanceerden UNHCR en de Islamitische Ontwikkelingsbank het Global Islamic Fund for Refugees, dat zakat, waqf en sadaqa naar ontheemde bevolkingsgroepen leidt. Zulke fondsen verbinden een religieuze plicht met humanitaire financiering op grote schaal.
Betalen islamitische banken zelf zakat?
Dat hangt af van het lokale recht en de statuten. In sommige landen betalen ondernemingen zakat over hun nettovermogen; elders berekent de bank de zakat per aandeel en laat zij de betaling aan de aandeelhouders over. AAOIFI heeft standaarden voor deze berekening gepubliceerd.
Controlepunten voordat u zakat aan een organisatie toevertrouwt
Vraag of giften op een aparte rekening staan, welk deel de inzamelkosten dekt, hoe snel het geld wordt verdeeld en welke ontvangers worden bereikt. Een advies van het shariacomité of een gepubliceerd controleverslag geeft donateurs meer zekerheid over de besteding.
Zakat betalen: wanneer, aan wie en hoe
Zakat wordt betaald met de bedoeling om aan de verplichting te voldoen, en bij voorkeur zo snel mogelijk nadat het jaar is voltooid. Veel mensen kiezen een vaste dag, zoals het begin van ramadan, en betalen de zakat uit het vermogen dat ze op dat moment hebben. Een vroegere betaling is toegestaan, zolang het bedrag achteraf wordt gecorrigeerd.
De ontvangers zijn de acht categorieën uit de Koran. Aan naaste afhankelijke familieleden, zoals ouders en kinderen, mag men geen zakat geven, omdat men voor hen al onderhoudsplichtig is. Verre verwanten die in nood zijn, komen wel in aanmerking en krijgen vaak voorrang, omdat de gift dan zowel liefdadigheid als familieband versterkt.
Zakat plannen: herinnering, administratie en nisab
Een jaarlijkse zakatberekening is eenvoudiger met een vaste administratie. Noteer de peildatum, de saldi van alle rekeningen op die datum, de waarde van het goud en de openstaande schulden. Bewaar de berekening, zodat u het volgende jaar kunt vergelijken. Zo voorkomt u dat een onbedoeld verzuim ontstaat bij een stijgend vermogen.
De nisab verandert met de goudprijs of de zilverprijs. Instellingen gebruiken meestal de actuele waarde op de peildatum. Omdat de zilvergrens veel lager ligt dan de goudgrens, kiezen sommige organisaties het zilver als maatstaf om meer rechthebbenden te bereiken. Wie twijfelt over de te gebruiken norm, vraagt het aan een geleerde of aan een erkend zakatloket.
Voor gezinnen die willen leren rekenen, helpt een eenvoudige lijst met twee kolommen: bezittingen en schulden. Vul beide in op de peildatum en reken het verschil uit. Zo wordt zakat een routine en geen jaarlijkse zoektocht. Kinderen die meekijken, begrijpen bovendien waarom de verplichting bestaat en leren om met geld om te gaan.
Bij twijfel over een bepaalde post, zoals een lening die in termijnen wordt afbetaald, past voorzichtigheid. Veel geleerden trekken alleen de termijnen af die in het komende jaar vervallen, niet de volledige schuld. Een geleerde of een zakatloket kan helpen met een persoonlijke afweging.
Aanbieders van deze diensten
- Islamic Relief Nederland – Zakat-ul-Mal : Nederlandstalige pagina van Islamic Relief over wie zakat betaalt, de acht categorieën ontvangers en een rekenhulp.
Bekijk de hele rubriek ‘Islamitische financiële contracten’ →