Sarf is het contract waarmee men de ene munt tegen de andere verkoopt, oorspronkelijk goud en zilver en nu valuta. Het is alleen geldig als beide tegenprestaties in dezelfde zitting worden geleverd, zonder enig uitstel, en bij ruil van dezelfde munt in gelijke bedragen. Bij de valutawissel tussen twee verschillende munten is de koers vrij, maar het tijdstip van levering niet.
Sarf in de praktijk: valuta wisselen bij een islamitische bank
Voor een klant begint sarf met een eenvoudige vraag: ik wil euro’s omzetten in dollars. De bank noemt een koers, de klant gaat akkoord en beide bedragen worden tegelijk geleverd of gecrediteerd. Wat aan de gewone valutawissel toegevoegd moet worden, is de zekerheid dat het moment van de ruil en de levering samenvallen en dat geen van beide partijen een schuld overhoudt.
De regels van het contract gelden voor elke vorm van valutawissel: aan de balie, online of via een overboeking. Een bank die haar sarf-transacties wil laten goedkeuren door een shariaraad, legt daarom vast hoe de levering plaatsvindt en welke documenten de bevestiging vormen. Voor de klant is dat meestal niet zichtbaar, maar het zit in de procedure.
Zes goederen, twee regels: de basis in de hadith
De Profeet noemde goud, zilver, tarwe, gerst, dadels en zout en eiste bij ruil van dezelfde soort gelijkheid en overdracht van hand tot hand. Sarf past die regel toe op monetaire goederen, namelijk goud en zilver.
Waarom bankbiljetten en valuta de regels van goud volgen
De meeste hedendaagse juristen en de fiqh-academies vinden dat fiduciair geld de functie van prijs vervult, zoals goud vroeger. Euro's, dollars of dinars vallen dus onder dezelfde voorwaarden van directe ruil en, tussen identieke eenheden, van gelijkheid.
Dezelfde valuta: strikt gelijke bedragen
Wie een biljet van 100 euro inwisselt voor munten, moet precies 100 euro ontvangen. Wie 2 euro inhoudt, pleegt riba al-fadl; een eventuele vergoeding mag alleen een aparte dienst betalen die duidelijk los staat van de wissel zelf.
Twee verschillende valuta: de koers is vrij
Tussen euro en dirham bepalen de partijen de koers vrij, inclusief een marge van de wisselaar in de notering. Alleen de eis van directe levering blijft: een prijsverschil is toegestaan, een verschil in tijdstip niet.
Valutawissel in een rekenvoorbeeld: euro’s tegen dollars
Stel dat de bank 1.000 euro koopt tegen een koers van 1,10 dollar per euro. De klant ontvangt dan 1.100 dollar, en beide bedragen worden gelijktijdig geleverd. Rekent de bank een vergoeding van 5 euro voor de dienst, dan staat die los van de wissel zelf en is die vooraf bekend. Zou de bank daarentegen pas na twee weken leveren, dan is de ruil niet geldig.
Anders ligt het wanneer men dezelfde valuta ruilt. Wie 500 euro in biljetten van 50 omwisselt voor biljetten van 20, krijgt precies 500 euro terug. Een aftrek van 5 euro voor het gemak zou riba al-fadl zijn, tenzij die vergoeding een afzonderlijke dienst betaalt, zoals het tellen van een grote hoeveelheid munten.
Inbezitneming voordat de partijen uit elkaar gaan
De kern van het contract is taqabud: iedere partij ontvangt haar tegenprestatie voordat men uit elkaar gaat. Vertrekt een van beiden zonder te leveren, dan is de ruil nietig voor het niet-geleverde deel, volgens de door AAOIFI overgenomen leer.
Fysiek en constructief bezit
Levering kan fysiek zijn, biljetten tegen biljetten, of constructief: een creditering op de rekening van de klant, de overhandiging van een gecertificeerde cheque of een onherroepelijke elektronische bevestiging. AAOIFI aanvaardt die vormen als ze elke partij werkelijke zeggenschap over het geld geven.
Afwikkelingstermijnen op de markt en het T+2-debat
Op de interbankenmarkt wordt een contante transactie meestal twee werkdagen later afgewikkeld. Sommige geleerden en AAOIFI aanvaarden die termijn als onvermijdelijke technische praktijk, anderen betwisten hem; de shariaraden van banken beslissen per geval.
Een aankoop in vreemde valuta met een kaart betalen
Betaalt een reiziger in dollars met een kaart die in euro wordt gedebiteerd, dan gebeurt de omrekening tijdens de bankverwerking en niet aan de kassa. Veel raden aanvaarden dit, waarbij de bank als gevolmachtigde optreedt, maar de beoordeling hangt af van de kaartovereenkomst.
Sarf en online valutawissel: bezit en tijdstip
Bij online platforms speelt het tijdstip van de levering de hoofdrol. De conforme ruil vereist dat het tegenbedrag direct beschikbaar is, bijvoorbeeld door een onmiddellijke bijschrijving op de rekening. Een platform dat de ruil wel vastlegt maar het geld pas na een of twee werkdagen overmaakt, valt onder het debat over de afwikkelingstermijn en wordt per geval beoordeeld.
Daarnaast is het van belang dat de klant de valuta niet doorverkoopt voordat hij die werkelijk heeft ontvangen. Wie bijvoorbeeld op een app dollars koopt en ze dezelfde minuut verder wisselt, moet nagaan of de eerste ruil al is afgewikkeld. Zo voorkomt hij dat het contract in de keten ongeldig wordt.
Wat sarf uitdrukkelijk verbiedt
Een klassiek valutatermijncontract, dat vandaag een koers vastlegt voor een ruil over drie maanden, is uitgesloten. Dat geldt ook voor valutafutures en -opties, de verkoop van nog niet ontvangen valuta en de ruil van twee schulden in verschillende valuta zonder directe afwikkeling.
Een eenzijdige belofte als vervanging voor afdekking
Om een importeur te beschermen tegen een stijgende dollar gebruiken sommige banken een wa'd: slechts één partij belooft op een toekomstige datum tegen een bepaalde koers te kopen of te verkopen. AAOIFI verwerpt bindende wederzijdse beloften, die zij als termijncontract beschouwt.
Gouden sieraden: contante aankoop en inruil van oud goud
Een gouden sieraad kopen met geld valt onder sarf: de prijs moet volledig worden betaald bij overhandiging, zonder afbetaling. Wie een oud stuk tegen een nieuw wil ruilen, verkoopt eerst het oude en koopt daarna het nieuwe.
Goud- en metaalrekeningen bij islamitische banken
Sommige islamitische banken bieden toegewezen goud aan, geïdentificeerd en bewaard op naam van de klant, wat aan de bezitseis voldoet. Niet-toegewezen goudrekeningen, waarbij de klant alleen een vordering op de bank heeft, worden meestal onverenigbaar met sarf geacht.
Sarf bij een buitenlandse overboeking
Wie geld naar het buitenland stuurt, combineert twee handelingen: de valutawissel en de overboeking. De wissel valt onder sarf en moet aan de bezitseis voldoen, de overboeking is een dienst die een vergoeding kan kosten. In de praktijk verwerkt de bank beide handelingen in één opdracht, wat acceptabel is zolang de wissel onmiddellijk wordt afgewikkeld.
De klant let op de koers die de bank gebruikt, op de eventuele marge en op de kosten van de overboeking. Het is toegestaan dat de bank een winst maakt op het verschil tussen aan- en verkoopkoers, mits die marge vooraf bekend is. Verborgen kosten of een koers die pas later wordt vastgesteld, strookt niet met de eis van duidelijkheid in het contract.
Veelvoorkomende fouten bij sarf
Een veelgemaakte fout is het vooraf bestellen van valuta tegen de koers van vandaag voor levering over enkele weken. Wie dat doet, sluit in feite een termijncontract en schendt de eis van directe levering. Een conforme variant is het reserveren van het bedrag zonder koersgarantie, zodat de ruil pas bij afhalen wordt gesloten tegen de dan geldende koers.
Een tweede fout is het beschouwen van een kaartbetaling in vreemde valuta als een sarf-handeling die de gebruiker zelf moet afwikkelen. Meestal handelt de bank daarbij als gevolmachtigde en wordt de omrekening door haar uitgevoerd. Een derde fout is aannemen dat de regels alleen voor goud en zilver gelden; de meeste geleerden passen ze op alle moderne valuta toe.
Wie vaak valuta wisselt, bewaart de bevestigingen van de transacties. Op de afrekening horen de koers, het bedrag in beide valuta’s, het tijdstip en de eventuele vergoeding te staan. Bij een geschil of bij een vraag van een geleerde laat zo’n overzicht zien dat de sarf-transactie op één moment is afgewikkeld en dat er geen schuld is blijven staan.
Ondernemers die regelmatig in vreemde valuta betalen, kunnen met hun bank afspreken dat de wissel op de dag van betaling plaatsvindt. Zo valt het tijdstip van de valutawissel samen met de levering, en is er geen sprake van een koersafspraak voor later. Zekerheid over de koers op langere termijn zoekt men dan elders dan in een termijncontract.